Θέρμο: Οι πραγματικές διαστάσεις του δημογραφικού προβλήματος και προτάσεις για την αντιμετώπισή του – Του Κων/νου Φ. Μαραγιάννη

ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΜΑΣ ΚΑΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ

Του Κων/νου Φ. Μαραγιάννη, Εκπαιδευτικού,

πρώην Δημοτικού Συμβούλου

και Προέδρου του Δημοτικού

Συμβουλίου Θέρμου

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ημερίδα που οργανώνει το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2026 ο Δήμος Θέρμου για το δημογραφικό πρόβλημα, μιας και αυτές τις μέρες δημοσιοποιήθηκαν στοιχεία για τη μείωση του πληθυσμού  της χώρας μας και  την εγκατάλειψη της επαρχίας και των ορεινών , κυρίως, περιοχών.

Θα πρέπει μέσα από αυτή την ημερίδα και τις εισηγήσεις σημαντικών επιστημόνων να μην υπάρξει μόνο μία θεωρητική ανάλυση του προβλήματος, αλλά μια ουσιαστική ανάλυση και  να υπάρξουν εφαρμόσιμες προτάσεις, οι οποίες θα μπορούσαν σταδιακά και σε βάθος χρόνου, να δημιουργήσουν μια καλύτερη προοπτική πληθυσμιακής ανάκαμψης, κυρίως στην επαρχία και την Περιφέρεια. Γιατί πιστεύω ότι η ερήμωση και η πληθυσμιακή συρρίκνωση της επαρχίας είναι το υπ΄ αριθμόν ένα πρόβλημα και δεν πρέπει να προσεγγίζουμε  το δημογραφικό ως μια  πρόσθεση γεννήσεων και θανάτων.

Τα στοιχεία που αποκαλύφθηκαν από σοβαρές έρευνες είναι συγκλονιστικά τόσο σε πανελλαδικό όσο και σε επίπεδο νομού Αιτωλοακαρνανιας. Το 2015 καταγράφηκαν σχεδόν 92.000 γεννήσεις, ενώ το 2025  μόλις τις 65.594, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, σημειώνοντας μείωση σχεδόν 29% μέσα σε μία δεκαετία.

Επιπλέον, φέτος λιγότερα από 70.000 παιδιά ξεκίνησαν την Α’ Δημοτικού στα δημόσια σχολεία, γεγονός που αποδεικνύει ότι το δημογραφικό δεν αποτελεί θεωρητική πρόβλεψη για το μέλλον, αλλά είναι ήδη παρόν.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στη μείωση των γεννήσεων. Η Ελλάδα κατατάσσεται ήδη μεταξύ των γηραιότερων κοινωνιών της Ευρώπης, με τη σχέση ανάμεσα στις γενιές να αλλάζει ραγδαία. Σήμερα, για κάθε 100 άτομα ηλικίας 20-64 ετών, αντιστοιχούν περίπου 42 άτομα άνω των 65, ενώ σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, σε λιγότερο από τρεις δεκαετίες, ο αριθμός αυτός θα ξεπεράσει τους 70.

Παράλληλα, συρρικνώνεται η παραγωγική βάση της ελληνικής οικονομίας, καθώς οι προβολές δείχνουν ότι ο πληθυσμός ηλικίας 20-64 ετών θα μειωθεί πάνω από 30% έως το 2064. Αυτό συνεπάγεται λιγότερους εργαζόμενους, αυξημένες δυσκολίες για τις επιχειρήσεις και μεγαλύτερη πίεση στα ασφαλιστικά και υγειονομικά συστήματα.

Σύμφωνα, επίσης, με μελέτη του Βύρωνα Κοτζαμάνη, καθηγητή Δημογραφίας και Διευθυντή ερευνών του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, σε βάθος χρόνου, η εικόνα είναι εντονότερη. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 καταγράφονταν περίπου 148.000 γεννήσεις τον χρόνο, ενώ το 2024-25 ο αριθμός τους έχει περιοριστεί κοντά στις 67.000.

Την ίδια στιγμή, η μέση ηλικία στην οποία οι γυναίκες αποκτούν παιδιά αυξήθηκε από τα 26,2 στα 32,2 έτη και η γονιμότητα υποχώρησε σημαντικά. Αυτό που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρής συζήτησης είναι ότι δημογραφική υποχώρηση δεν εξελίσσεται με τον ίδιο ρυθμό σε όλη τη χώρα.

Στη Θεσπρωτία, τα Γρεβενά, τη Φθιώτιδα, την Κοζάνη, την Ευρυτανία και τη Φλώρινα, οι γεννήσεις μειώθηκαν περισσότερο από 50% μεταξύ 2009 και 2024. Σε ακόμη δέκα νομούς η πτώση κυμάνθηκε μεταξύ 45% και 50%.

Αντίθετα, σε αρκετές νησιωτικές περιοχές η μείωση ήταν σαφώς μικρότερη. Σε έξι νησιωτικούς νομούς δεν ξεπέρασε το 30%, ενώ στις Κυκλάδες και τη Ζάκυνθο παρέμεινε κάτω από 15%.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο βαριά, όταν συνυπολογιστούν οι θάνατοι. Το 2009, σε εθνικό επίπεδο, αντιστοιχούσαν 92 θάνατοι σε κάθε 100 γεννήσεις. Το 2024 η αναλογία είχε φτάσει στους 184 θανάτους ανά 100 γεννήσεις.

Μόλις πέντε από τις 74 Περιφερειακές Ενότητες της χώρας είχαν το 2024 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους: η Θήρα, η Μύκονος, η Κως, η Νάξος και το Ρέθυμνο.Στον αντίποδα, σε 17 Περιφερειακές Ενότητες καταγράφηκαν από 250 έως 376 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις.

Στις Σέρρες, την Ευρυτανία και τα Γρεβενά αντιστοιχούσαν τουλάχιστον 3,5 θάνατοι σε κάθε γέννηση, ενώ στη Σαντορίνη οι γεννήσεις ήταν περίπου διπλάσιες από τους θανάτους.

Η πτώση των γεννήσεων δεν οφείλεται μόνο στο ότι οι γυναίκες αποκτούν λιγότερα παιδιά, αλλά μειώνεται ταυτόχρονα και ο αριθμός των γυναικών που βρίσκονται σε αναπαραγωγική ηλικία. Από το 2009 έως το 2024-25, οι γυναίκες ηλικίας 25 έως 44 ετών μειώθηκαν κατά περίπου 480.000, δηλαδή κατά 28%. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται άμεσα με τη μείωση των γεννήσεων που ξεκίνησε μετά το 1980, καθώς οι μικρότερες γενιές που γεννήθηκαν τότε, φτάνουν σήμερα σε ηλικία δημιουργίας οικογένειας.Στη συρρίκνωση συνέβαλε επίσης, σε μικρότερο βαθμό, η μετανάστευση νέων ανθρώπων μετά το 2010.

Η ανατροπή φαίνεται καθαρά και στο φυσικό ισοζύγιο της χώρας. Τη δεκαετία 1971-1980 η Ελλάδα είχε 638.000 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Την επόμενη δεκαετία το πλεόνασμα περιορίστηκε στις 276.000 και στη συνέχεια στις μόλις 22.000.Μετά το 2010 η εικόνα αντιστράφηκε.Την περίοδο 2011-2020 καταγράφηκαν 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ μόνο την πενταετία 2021-2025 η διαφορά έφτασε τις 290.000. Επίσης, αυξημένο ενδιαφέρον παρουσιάζει το αποτέλεσμα της μελέτης ,σύμφωνα με το οποίο οι νομοί στους οποίους οι γεννήσεις μειώνονται ταχύτερα είναι συνήθως εκείνοι που χάνουν περισσότερους νέους και έχουν μεγαλύτερη συγκέντρωση ηλικιωμένων.Αντίθετα, οι περιοχές που έχουν συγκρατήσει νεότερο πληθυσμό ή έχουν προσελκύσει νέους κατοίκους από την Ελλάδα και το εξωτερικό εμφανίζουν πιο ανθεκτική δημογραφική εικόνα.

Πρόκειται για ένα αποτέλεσμα και μια επισήμανση που εξηγεί τη δική μας πληθυσμιακή συρρίκνωση ως Δήμος. Οι νέοι φεύγουν, ο πληθυσμός γερνά, υπηρεσίες συγκεντρώνονται στα αστικά κέντρα, σχολεία χάνουν μαθητές, η παραγωγική βάση αποδυναμώνεται και μαζί με τον πληθυσμό συρρικνώνεται η κοινωνική και οικονομική ζωή. Όσον αφορά τη Δυτική Ελλάδα η μείωση του πληθυσμού ήταν 4,6%. Ακόμη σημαντικότερη είναι η μεταβολή στις παραγωγικές ηλικίες: στη Δυτική Ελλάδα οι ηλικίες 20–29 ετών μειώθηκαν κατά 22,8% και οι ηλικίες 30–39 κατά 21,6%.Στην Αιτωλοακαρνανία  από 197.233 κατοίκους το 2021 φτάσαμε στους 186.707 το 2024.

Δηλαδή εμφανίζεται απώλεια 10.526 ανθρώπων μέσα σε λίγα χρόνια. 400 λιγότεροι μαθητές στα Δημοτικά Σχολεία του νομού, μέσα στα τελευταία τέσσερα χρόνια.

Η εκτίμησή μου είναι ότι η αντιμετώπιση του δημογραφικού πρέπει να ξεκινήσει από την επαρχία και να δοθούν ουσιαστικά και χειροπιαστά κίνητρα για την εγκατάσταση νέων ζευγαριών και τη μετοίκηση οικογενειών που κατάγονται από τις περιοχές αυτές. Δεν αρκεί, βέβαια, η οικονομική ενίσχυση που σχεδιάζουν οι Δήμοι για τη γέννηση νέων παιδιών. Είναι ένα θετικό μέτρο που αν δεν συνδυαστεί με άλλα ουσιαστικά μέτρα ενίσχυσης αυτών που θα εγκασταθούν στην περιφέρεια, δεν θα έχουν απτά αποτελέσματα.

Κατά τη γνώμη μου, πρέπει η πολιτεία να τολμήσει επιτέλους και να λάβει άμεσα τα παρακάτω μέτρα:

1. Ισχυρό οικονομικό κίνητρο για εγκατάσταση νέων ζευγαριών σε Κοινότητες των ορεινών, κυρίως, Δήμων. Συγκεκριμένο ποσό το οποίο θα προσδιοριστεί  ως εφάπαξ οικονομική ενίσχυση με την εγκατάσταση ( 50 έως 100.000 ευρώ).
   Πλήρης απαλλαγή από οποιοσδήποτε   δαπάνη άδειας οικοδομής  νέας κατοικίας  και όλων των σχετικών δαπανών που επιβαρύνουν το χτίσιμο μιας νέας κατοικίας.
   3.Πλήρης φορολογική απαλλαγή των νέων αυτών ζευγαριών .
   4.Δυνατότητα τηλεργασίας τόσο  στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Να  μπορούν, δηλαδή, να εργάζονται  τις περισσότερες ημέρες της εβδομάδας από το σπίτι ,ώστε οι μετακινήσεις προς μία κεντρική πόλη να είναι λιγότερες και είναι υπάρχει η δυνατότητα να βρίσκονται κοντά στην οικογένεια τους.
   5 . Ενίσχυση των υποδομών όσον αφορά την Υγεία ( Γιατροί  όλων των ειδικοτήτων και κυρίως Παιδίατροι στα Κέντρα Υγείας της περιοχής) και την Παιδεία (βρεφονηπιακοί και παιδικοί σταθμοί). Πρόκειται  για ένα σημαντικό παράγοντα ο οποίος θα παίξει κάποιο καθοριστικό ρόλο στην μετακίνηση και την εγκατάσταση στην επαρχία.
   6.Αξιοποίηση όλων των χρηματοδοτικών εργαλείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για οικονομική ενίσχυση και στήριξη οικογενειών σε ορεινές και μειονεκτικές περιοχές.
   7. Ικανοποίηση αιτημάτων μετάθεσης, κοντά στην περιοχή καταγωγής, συμπολιτών του δημόσιου τομέα που διαθέτουν σπίτι και υποδομές διαμονής.
   8.Ενίσχυση των Δήμων με προσωπικό, ώστε να λειτουργούν όλες οι υπηρεσίες που έχουν σχέση με την εξυπηρέτηση των πολιτών.

Και όπως επισημαίνει σε ανάρτησή του ο συνάδελφος εκπαιδευτικός  Κώστας Κορδάτος:  “δεν μπορούμε να καλούμε μια οικογένεια να παραμείνει στο χωριό και ταυτόχρονα να αφαιρούμε μία προς μία τις προϋποθέσεις για να ζήσει εκεί.Το σχολείο είναι δημογραφική υποδομή.Το ιατρείο είναι δημογραφική υποδομή.Η συγκοινωνία είναι δημογραφική υποδομή.Το γρήγορο διαδίκτυο, το αρδευτικό δίκτυο και ο αγροτικός δρόμος είναι παραγωγικές και δημογραφικές υποδομές.Το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται μόνο με επιδόματα.Ο νέος χρειάζεται εργασία, κατοικία, παραγωγική προοπτική και ποιότητα ζωής.Χρειάζεται όμως και κάτι που συχνά ξεχνάμε: να αισθάνεται ότι έχει λόγο για τον τόπο στον οποίο του ζητάμε να παραμείνει.Το δημογραφικό είναι και ζήτημα Δημοκρατίας.Η ύπαιθρος βρίσκεται μέσα σε έναν φαύλο κύκλο εγκατάλειψης και ερήμωσης”.

Χρειάζεται, λοιπόν, πολιτική βούληση και όχι μεγάλες κουβέντες που δεκαετίες ακούμε για δήθεν αποκέντρωση που όχι μόνο δεν γίνεται, αλλά κάθε χρόνο τα πράγματα γίνονται χειρότερα για την επαρχία και την περιφέρεια!