Η Πορεία των Εξοδιτών: Μύθοι και Ιστορικές Αλήθειες στα Μονοπάτια του Απόκουρου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ

 

  Α)Η Πορεία των Εξοδιτών του Μεσολογγίου στις περιοχές του Απόκουρου:

                                       Μύθοι και ιστορικές αλήθειες

Κωνσταντίνος Φ. Μαραγιάννης

                                           ΦιλόλογοςMSc

                                Διευθυντής Γυμνασίου Θέρμου

Τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821 είναι μια επέτειος ορόσημο και προσκλητήριο θύμησης, μελέτης, στοχασμού,  συγκίνησης, γνώσης, κριτικής  και αυτοκριτικής. Το Μεσολόγγι, με το θαυμαστό σθένος των πολιορκουμένων του, Ελλήνων και Φιλελλήνων και την αυτοθυσία της Εξόδου, εξακολουθεί να μας συναρπάζει. Όπως συνάρπασε τους Ευρωπαίους, αφυπνίζοντας τη διάθεσή τους να συντρέξουν τους Έλληνες, διάθεση που την είχαν πληγώσει οι ελληνικοί εμφύλιοι.

Απρίλης του 1826 και  η 2^η πολιορκία του Μεσολογγίου είναι  σε εξέλιξη. Έχουμε  το γεγονός της αντίστασης των Μεσολογγιτών και την ηρωική έξοδο που άλλαξε τη στάση των ξένων απέναντι στην Ελλάδα: Το κύριο σώμα της φρουράς  1.500 μαχητών, σε μια δραματική πορεία προς την ελευθερία. Πρόκειται για σώμα που σώθηκε και  συντεταγμένα, σε ένα οδυνηρό οδοιπορικό 36 ημερών έφθασε στο Ναύπλιο, περνώντας από τη  Δερβέκιστα, τον Πλάτανο, την Άνω Χώρα, τους Πενταγιούς, την Άμφισσα, το Χρυσό, την Αράχωβα, το Ζεμενό, το Κυριάκι, τη Δόμπραινα, την Περαχώρα και τον Ισθμό της Κορίνθου. Μια άγνωστη σε πολλούς  Έλληνες, τραγική, αλλά ηρωική πορεία.

Στις 23 Μαρτίου 1826, η Διοικητική Επιτροπή του Μεσολογγίου με αναφορά στη Διοίκηση, περιγράφει τη θλιβερή κατάσταση των πολιορκημένων και προσπαθεί να την πείσει για εθνικό συναγερμό, όχι μόνο για τη σωτηρία του Μεσολογγίου, αλλά για τη σωτηρία ολόκληρης της Ελλάδας: «Το Μεσολόγγι βρίσκεται στον έσχατον κίνδυνο λόγω έλλειψης τροφής, κρίνεται η εθνική μας ύπαρξη ή η εξόντωσή μας….»         Η Διοίκηση, όμως, περί άλλων τυρβάζει. Στο μεταξύ, η απόσυρση του στόλου από το Μεσολόγγι που εξασφάλιζε τον ανεφοδιασμό των πολιορκημένων, επιδείνωσε την κατάσταση.  Οι αγωνιστές του Μεσολογγίου, παρά την εγκατάλειψη και τις αντίξοες συνθήκες, ξεπερνούν, για μια ακόμη φορά, τον εαυτό τους και επιδεικνύουν αντοχή που δεν έχει προηγούμενο στην πολεμική ιστορία  του κόσμου. Δείγματα ηρωισμού επέδειξαν στις μάχες που προηγήθηκαν της εξόδου. Στην Κλείσοβα, στις 25 Μαρτίου 1826, 137 αγωνιστές, με αρχηγό τον Κίτσο Τζαβέλα, συντρίβουν χιλιάδες Τουρκοαιγυπτίους,  σκοτώνουν 2.500  και τον ίδιο το γαμπρό του Ιμπραήμ.

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης παίρνει εντολή συγκρότησης  στρατοπέδου στη Δυτική Ελλάδα, με στόχο την παροχή βοήθειας στο Μεσολόγγι. Αυτό συγκροτήθηκε στη Δερβέκιστα. Η κατάσταση στο Μεσολόγγι, μέρα με τη μέρα, χειροτερεύει και οι Μεσολογγίτες έχουν, πλέον, πειστεί ότι δεν υπάρχει καμία ελπίδα για βοήθεια, αφού ο κλοιός της πολιορκίας σφίγγει και τρόφιμα δεν υπάρχουν. Παρά τις άθλιες και αντίξοες συνθήκες που βιώνουν, δεν περνά από το μυαλό τους καμιά σκέψη για συμβιβασμό και παράδοση. Η απάντηση, στις προτάσεις του Κιουταχή, για παράδοση ήταν σαφής και ξεκάθαρη: «τα κλειδιά του Μεσολογγίου είναι κρεμασμένα στις κάνες των κανονιών». Η στιγμή της  ηρωικής  απόφασης φτάνει.   Η απόφαση πάρθηκε, κατά τον ιστορικό  Κασομούλη, από 3 έως τις 6  Απριλίου 1826. Γνωστοποίησαν το σχέδιό τους στο στρατόπεδο της Δερβέκιστας, με στόχο  τη συντονισμένη συνδρομή τους και κατασκευάζουν μυστικά  κινητές γέφυρες για το πέρασμα της τάφρου. Η αμετάκλητη απόφαση της εξόδου πάρθηκε για το βράδυ της 10^ης Απριλίου. Η βοήθεια, όμως, από τη Δερβέκιστα, δεν μπόρεσε να φτάσει την 8^η Απριλίου, λόγω μεγάλης νεροποντής, όπως αναφέρει στην επιστολή του ο Καραϊσκάκης, χωρίς να ξέρει κανείς, αν ο Καραϊσκάκης ήταν στο στρατόπεδο της Δερβέκιστας ή στον Πλάτανο,  βαριά άρρωστος. Καθορίστηκαν οι λεπτομέρειες της εξόδου για το βράδυ, στις 2 η ώρα, του Σαββάτου της 10^ης Απριλίου, ξημερώνοντας των Βαΐων. Οι γυναίκες ντύθηκαν αντρίκια και αρματώθηκαν έτσι, ώστε, κατά την ώρα της μάχης, να φονεύονται και  να αποφεύγουν την αιχμαλωσία, οι άνδρες είναι χαρούμενοι και γελούν, παίρνοντας όσα περισσότερα πολεμοφόδια μπορούσαν μαζί τους, ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ τους μεταλαμβάνει, ασπάζονταν ο ένας τον άλλον και λίγο πριν πέσει η αυλαία της μεγάλης αυτής τραγωδίας,  του μοναδικού  δράματος ηρωισμού και θυσίας, διακρίνεις στα πρόσωπά τους το θάρρος, την αποφασιστικότητα, την πίστη στην ελευθερία, που τους δίνει μια υπεράνθρωπη δύναμη για να πραγματοποιήσουν αυτό το παράτολμο εγχείρημα που ξεπερνάει τα όρια της λογικής και φτάνει σε ύψη πρωτοφανούς γενναιότητας. Ένα ταξίδι προς τη λευτεριά και τη δόξα που θα τους ακολουθεί για πάντα! Δεν τους τρομάζει ο θάνατος, αλλά μόνο η αιχμαλωσία και η δειλία. Έχουν γίνει, πλέον, υπεράνθρωποι, έχουν συμφιλιωθεί με τον θάνατο.

Στις 2 τα μεσάνυχτα το ξεκίνημα των εξοδιτών αρχίζει, περιμένοντας μάταια τη βοήθεια από το στρατόπεδο της Δερβέκιστας για να προσβάλει το στρατόπεδο του Κιουταχή  και να τους διευκολύνει στην έξοδο. Πραγματικός χαλασμός από τους αλαλαγμούς και τις φωνές του εχθρού και ένα μοιραίο πίσω – πίσω, θα φέρει σύγχυση και πανικό. Δεν ήταν από τους εξοδίτες, αλλά από τους εχθρούς. Το τι ακολούθησε, αδυνατεί να περιγράψει κάποιος: σφαγές, αιχμαλωσίες, λεηλασίες, βαρβαρότητα. Ισοπεδώθηκε η πόλη. Όταν έβρεχε, μήνες μετά, το χώμα ανάβλυζε αίμα. Παρά τις αντίξοες συνθήκες, τη σύγχυση και τον πανικό, οι φάλαγγες προχώρησαν προς τον Ζυγό με σχετική συνοχή. Τα δύο άλλα σώματα της Φρουράς κατευθύνονται Βορειοανατολικά του Μεσολογγίου, στον δρόμο που οδηγεί προς το Μοναστήρι του Άη  Συμιού.   Οι Εξοδίτες, παρά την απίστευτη ταλαιπωρία, αλλά και από το σοκ που έχουν υποστεί, έχουν, ακόμη, δυνάμεις και δίνουν, άλλη μια μάχη με τους εχθρούς, στο Αμπέλι του Κότσικα.  Οι εχθροί έφυγαν αντιμετωπίζοντας τους  εξοδίτες με τα λίγα όπλα και πυρομαχικά. Στο μεταξύ, φτάνει στην περιοχή  και το πρώτο βοηθητικό σώμα  από το στρατόπεδο της Δερβέκιστας. Σύμφωνα με το Νικόλαο Μακρή, το μεγαλύτερο μέρος της φρουράς ήταν εκεί. Ανεβαίνουν τον Ζυγό και σε κάποιο σημείο ξεκουράζονται. Οι εξοδίτες νιώθουν από τα ψηλά του Ζυγού την πρώτη ανάσα της λευτεριάς.  Οι στρατιώτες από τη Δερβέκιστα συμβούλεψαν του εξοδίτες  να μετακινηθούν σε πιο ασφαλές μέρος, γιατί ο εχθρός παραμονεύει. Με αρχηγό τον στρατηγό  Δημήτριο Μακρή που γνώριζε καλά τα μέρη, έχοντας καταγωγή από τη Γαβαλού, βαδίζοντας σε δύσβατα μονοπάτια και κατάκοποι μέσα στη νύχτα, συνεχίζουν την πορεία τους  προς τη  Δερβέκιστα. Έτσι, προχωρώντας φτάνουν σε ένα άλλο μέρος πάνω στο Βουνό Ζυγός που κατά τον Κασομούλη, ιστορικό και διασωθέντα της εξόδου, δίνουν τις τελευταίες πιο φονικές μάχες με τον εχθρό. Εντελώς απροσδόκητα,  πολύ μακριά από το τουρκικό στρατόπεδο, έπεσαν σε ενέδρα Αλβανών  του  Μουστάμπεη. Η Φρουρά είχε τις πιο σοβαρές απώλειες. Χάθηκαν έως 500 εξοδίτες. Σε αυτή τη φάση, μετά τη φονική μάχη, οι εξοδίτες ανταμώνουν το δεύτερο σώμα της Δερβέκιστας που τους παρακινεί να κινηθούν πιο γρήγορα σε ασφαλέστερο μέρος.   Δυστυχώς, η δύναμη  της Δερβέκιστας είναι μικρή και προκαλεί απορία η απουσία του Κώστα Μπότσαρη.            Ο ιστορικός   Σπυρομίλιος είναι επικριτικός στο θέμα αυτό, λέγοντας  ότι μια μεγαλύτερη δύναμη ενίσχυσης, θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στην απόκρουση των Αλβανών και την προστασία πολλών εξοδιτών που σκοτώθηκαν. «Θα διεσώζετο μέγας αριθμός ανθρώπων», γράφει χαρακτηριστικά. Δυστυχώς, η αντιζηλία με τον Καραϊσκάκη, μετά τον διορισμό του Κώστα Μπότσαρη, ως Αρχιστρατήγου Δυτικής Ελλάδας, πληρώθηκε ακριβά, για άλλη μια φορά, από τους Έλληνες.

Οι διασωθέντες της φρουράς συνεχίζουν το οδυνηρό οδοιπορικό τους και χαράματα της 11^ης Απριλίου 1826, βρίσκονται στο μέρος εκείνο που είχε ανάψει φωτιές το βοηθητικό σώμα, καθώς κατέβαινε από τη Δερβέκιστα.  Αφού ξεκουράστηκαν για λίγο, συνέχισαν την πορεία τους προς τη Δερβέκιστα. Το μέρος αυτό που σταμάτησαν και έφαγαν, δεν το κατονομάζει ο Κασομούλης, αλλά από την περιγραφή πρόκειται για ένα μέρος με πλατάνια. Ίσως, κοντά στον ποταμό Εύηνο, σε κάποια τοποθεσία, μετά το Κουτσοχέρι. Για να αποφύγουν, ίσως, ενέδρα του εχθρού, δεν κατέβηκαν στο ποτάμι, κινήθηκαν πιο ψηλά και μετά κατέβηκαν στο ποτάμι και στη θέση  Παραδείσι.  Πέρασαν από τη Δεσποίνα, το Γαυρόρεμα και το Κουρμέκι μπαίνοντας στο μεγάλο μονοπάτι  για τη Δερβέκιστα. Στα μέρη αυτά, έμειναν αρκετές ώρες και διανυκτέρευσαν, κάνοντας απολογισμό, μια λυπηρή απογραφή  των απόντων, από το ηρωικό ταξίδι της λευτεριάς και της ανδρείας. Ένα τμήμα της φρουράς με τον Νίκο Κασομούλη συναντά τον αγνοούμενο στρατηγό Νότη  Μπότσαρη. Είχε ακολουθήσει άλλη πορεία, δεξιά, από τον Άη Συμιό και μέσα από λαγκάδια και φαράγγια, τους συνάντησε. Όλοι τον ασπάστηκαν και τον φίλησαν, σαν να ήταν θεός.  Ξημερώματα της 12^ης Απριλίου 1826 ,οι μαχητές, γεμάτοι πόνο και θλίψη, αλλά έχοντας κατακτήσει μια αιματηρή ελευθερία , φτάνουν στη Δερβέκιστα. Για τις συνθήκες που βρήκαν εκεί οι γνώμες των ερευνητών διίστανται. Ο Νίκος Κασομούλης, αυτόπτης μάρτυρας, γράφει: «Εκεί είχαν παξιμάδι αρκετό και μας έδωσαν από μία οκά στον καθένα. Ηύραμεν σφακτά και αγοράσαμε ανά 25 γρόσια το καθένα και τα εψήσαμε.  Εφάγαμεν καλά και εκοιμήθημεν…. Ερωτώντες  ένας τον άλλον περί των απόντων, τότες άρχισεν η καρδιά μας να αισθάνεται την πίκραν της υστερήσεώς των».  Ο Σπυρομίλιος, αρκετά καυστικός,  σε ό,τι αφορά στην  υποδοχή των εξοδιτών στη Δερβέκιστα  πιστεύει ότι υπήρξε εκμετάλλευση της ηρωικής φρουράς: «Αλλά μήπως και τα λείψανα ταύτα της φρουράς του Μεσολογγίου ηύρον περίθαλψίν της δυστυχίας των εις τους αδελφούς της Δερβέκιστας… Επώλουν εις τας πλέον υπερβολικάς τιμάς τα τρόφιμα, τα ρούχα, τις κάπες..».  Ο Νίκος Μακρής σημειώνει: « ο τόπος ήταν έρημος από κατοίκους και δεν υπήρχε η δυνατότητα για περίθαλψη και τροφή».               Οι Οπλαρχηγοί, με λίγους συντρόφους, υπέφερον και αυτοί από την πείνα, ενώ ο Καραϊσκάκης είχε ήδη αναχωρήσει για τον Πλάτανο.

Οι ηρωικοί εξοδίτες, αφού έμειναν 2 μέρες στη Δερβέκιστα,  συνέχισαν την πορεία τους, μέσα από το μονοπάτι Κεφαλόβρυσο Δερβέκιστας, Κόφτρα, Πίνα, Γέφυρα Αρτοτίβας, Πωγωνισκά, Λούζες και έφτασαν στον Πλάτανο, όπου βρίσκεται ασθενής Γεώργιος Καραϊσκάκης.  Η ηρωική πορεία θα συνεχιστεί με τελικό προορισμό το Ναύπλιο. Ίσως, οι πιο τυχεροί ήταν αυτοί που άντεξαν ως το τέλος για να δουν ελεύθερο το Μεσολόγγι και την Ελλάδα.  Οι ηρωικοί υπερασπιστές του Μεσολογγίου δίδαξαν σε όλο τον κόσμο τη σημασία της αυτοθυσίας για τα ιδανικά της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας.   Δίδαξαν στον εχθρό, αλλά και σε όλο τον κόσμο πως ο γνήσιος πατριωτισμός  ξεπερνά τα ανθρώπινα όρια και είναι πιο ανθεκτικός και από την πέτρα.

Το παρακάτω απόσπασμα από τη διακήρυξη της προσωρινής Διοικητικής Επιτροπής της Ελλάδας  από το Ναύπλιο, στις 18 Απριλίου 1826, για την πτώση του Μεσολογγίου,  ίσως να εκφράζει το διαχρονικό μεγαλείο, εκείνου του τιτάνιου αγώνα των υπερασπιστών του Μεσολογγίου: «Εν όσω η πατρίς έχει τοιούτους πολίτας, οποίοι εφάνησαν οι εν Μεσολογγίω, ποτέ δεν κινδυνεύει να χαθεί, οποιαδήποτε κι αν είναι η δύναμις του εχθρού ή η έλλειψις των αναγκαίων….»  Όπως  λέει και ο Ανδρέας Καρκαβίτσας το αίμα των ανδρείων που χύθηκε στο επαναστατημένο χώμα, κηρύττει την ανάσταση και αντρειεύει τους δειλούς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Καρακόιδας, Κ. (2000). Το στρατόπεδο της Δερβέκιστας και το οδοιπορικό της θυσίας των «ελεύθερων πολιορκημένων», Πάτρα: Φραγκισκάτος Γεράσιμος
2. Κασομούλης, Ν. (2013) Ενθυμήματα Στρατιωτικά, Τόμος Β΄, Αθήνα: Πελεκάνος.
3. Μακρής, Ν. (1957) Ιστορία του Μεσολογγίου, Αθήνα: Πελεκάνος.
4. Μάγερ, Ι.-Ιακ. (2021) Ημερολόγιον της πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826, Αθήνα: Σύλλογος προς διάδοσιν ωφέλιμων βιβλίων.
5. Σπυρομίλιος, Σ.(1969) Απομνημονεύματα της δευτέρας πολιορκίας τουΜεσολογγίου,1825-1826, Αθήνα.

 

 

———————————————————————————————————–

Β) Η υπέρβαση στο Μεσολόγγι και  «Οι Μεγάλες Ουσίες» του Δ. Σολωμού»

Παναγιώτης Κ. Δρέλλιας

                    Μαθηματικός και Πτυχιούχος ΦΠΨ, MSc Φιλοσοφίας

 

 

 

Ιδού, σεισμός και βροντισμός κι εβάστουναν ακόμα,
που ο κύκλος φθάνει ο φοβερός με τον αφρό στο στόμα
κι εσχίσθη αμέσως κι έβαλε στης μάνας τα ποδάρια
της πείνας του τα λίγα απομεινάρια.
Τ’ απομεινάρια ανέγγιαγα και κατατρομασμένα,
τα γόνατα και τα σπαθιά τα ματοκυλισμένα.

Επέλεξα  ένα απόσπασμα από το Β’ Σχεδίασμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» του Δ. Σολωμού σαν ποιητικό επίμετρο στο συγκινητικό οδοιπορικό της ακαταμάχητης πορείας των Εξοδιτών στα χώματα της Αιτωλοακαρνανίας που επιχείρησε ο συνάδελφος και φίλος από το Θέρμο Κώστας Μαραγιάννης στο 1^ο μέρος της κοινής μας εισήγησης.

Το γεγονός της Πολιορκίας και της Εξόδου ενεργή κληρονομιά, ζώσα συνείδηση και λάμπουσα ανάμνηση  στον ελληνικό λαό ενεργοποίησε άμεσα τη λογοτεχνική ιδιοφυία του εθνικού μας ποιητή για να γράψει ένα μοναδικό έργο. Πατριωτικός Ύμνος ή φιλοσοφική ποίηση, θρηνητικό άσμα ή τραγούδι ανάστασης, ημιτελές αριστούργημα ή ανολοκλήρωτο στιχουργικό κόσμημα, όπως  και να ονομάσουμε τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», ο Διονύσιος Σολωμός δεν αγάπησε και δεν σμίλευσε κανένα έργο τόσο πολύ όσο αυτό, το οποίο προσπάθησε τρεις φορές να το ολοκληρώσει, αλλάζοντας μάλιστα τέσσερις τίτλους: Το Μισολόγγι, Οι  αδελφοποιτοί, Το Χρέος, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι.  Ο Σολωμός συνδυάζοντας εκφραστική εκλεκτικότητα και γλωσσική απλότητα πέτυχε να μετατρέψει το Μεσολόγγι από έναν μικρό γεωγραφικό χώρο σ’ έναν άχρονο τόπο, απ’ όπου θα εξαχθούν οι δικές του VeraSostanza ή GradeSostanse,  δηλαδή οι Μεγάλες Ουσίες. Γράφει ο ίδιος στο περιθώριο των αυτόγραφων σημειωμάτων του: «Κάνε να φανεί καθαρά στο ποίημα του Χρέους η μικρότητα του τόπου, ο σιδερένιος αδιαπέραστος κύκλος, από τον οποίο είναι ζωσμένος. Έτσι από τη μικρότητα του τόπου θα βγουν οι Μεγάλες Ουσίες».

Είναι τεκμηριωμένο ότι ο Σολωμός στη μακρά ποιητική του ωρίμανση βρίσκονταν σε διαρκή διάλογο με την ιδεαλιστική φιλοσοφία του Χέγκελ και την Αισθητική Θεωρία του Σίλερ για την επίτευξη του Υψηλού στην Τέχνη, δηλαδή την πνευματική  απελευθέρωση  ως υπέρτατης μορφής ελευθερίας.  Η ιδέα του Υψηλού πραγματώνεται ιδανικά στο Μεσολόγγι, αφού οι υπερασπιστές διασχίζοντας τις υπέρτερες δυνάμεις του εχθρού μεταβαίνουν δια της οδυνηρής θυσίας στην ηθική τελείωση. Η σύγκρουση των υπερασπιστών του Μεσολογγίου ανάμεσα στο αγαθό της ζωής και την ευλογία της φύσης από τη μια και την ελευθερία του συλλογικού ηρωισμού από την  άλλη συνιστούν τον θρίαμβο του ανθρώπου απέναντι στην Ανάγκη, κάτι ανάλογο με την επικράτηση του Απόλυτου Πνεύματος απέναντι στη φθαρτότητα της εγκόσμιας ύλης στο  θεωρητικό σύστημα του Χέγκελ. Οι ανώνυμοι ήρωες στο έργο του Σολωμού, αντιμετωπίζοντας μια σωρεία ψυχικών και σωματικών δοκιμασιών αίρονται προς τα ύψη, διότι ενώ  τους εγκαταλείπουν οι υλικές τους δυνάμεις, επιλέγουν ακλόνητα την απόφαση της Εξόδου, μεταλλάσσοντας ελαφρά το επαναστατικό σύνθημα της εθνεγερσίας του 1821 σε             « Ελευθερία και Θάνατος»,  κατακτώντας την αθανασία της ψυχής μέσα από τον σωματικό αφανισμό τους. Μεταξύ ανθρώπινων παθών και αρετών του βίου αναπτύσσεται η  ατομική  αυθυπέρβαση, πραγματώνοντας την έννοια του Υψηλού: τη νίκη του πνεύματος ενάντια στις φυσικές δυσκολίες, την υπεροχή της ηθικής βούλησης απέναντι στην αδήριτη Ανάγκη.

Ο  αείμνηστος καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης  στο βιβλίο του « Χάσμα Σεισμού» υποστηρίζει ότι «το ποιητικό μεγαλείο του Σολωμού αναδεικνύεται  σ΄ αυτή την υπέρβαση των δοκιμασιών» και ότι «η ελευθερία στο Μεσολόγγι φανερώνεται σε μια κρίσιμη στιγμική ισορροπία ανάμεσα στον φόβο του Μηδενός και στον πόθο του Είναι».

Δια μέσου του Σολωμού οι Πολιορκημένοι δεν βρίσκονται πια μόνο στο Μεσολόγγι. Είναι φιγούρες μια Μνήμης που ξεπερνά τη Μνημοσύνη της Εξόδου, σημαίνουν κάτι μεγαλύτερο, ενταγμένο στον άχρονο και άτοπο σύμπαν του Ανθρώπου που μάχεται, παλεύει, νικιέται, πέφτει,  και πέφτοντας θριαμβεύει, διότι  η ομόφωνη εθελοθυσία  στεφανώνει την αξιοπρέπεια, αναδεικνύοντας  τη ζωή ως υπέρτατη αξία. Αυτή την υπέρτατη αξία  δοξάζει το έργο « Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» που εξακολουθεί να λειτουργεί ως πανανθρώπινο προσκλητήριο για αναζήτηση των ιδεωδών της αυτοτέλειας, της αυτονομίας, του δικαίου και της  ελευθερίας, όπως τα φαντάστηκε, τα έγραψε και μας τα δώρισε σ΄ εκείνη την αλησμόνητη ενοραματική σύνθεση ο αξεπέραστος εθνικός μας Ποιητής Διονύσιος Σολωμός.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Βελουδής, Γ. (1997) Στοχασμοί στους Ελεύθερους Πολιορκημένους, Αθήνα: Περίπλους
2. Καψωμένος, Ε. (1998) Ο Σολωμός και η ελληνική πολιτισμική παράδοση, Αθήνα: Βουλή των Ελλήνων
3. Πολίτης, Λ. (2011) Σολωμού Δ. Αυτόγραφα Έργα, Αθήνα: ΜΙΕΤ